كند و ايشان را بر اين خصلت كريمانه‌اى كه فايده‌اش عايد جامعه مىگردد ، تشويق كند . 6 - اگر دشمنى به ايشان هجوم آورد ، به يارى ايشان قيام كند . 7 - بزرگترها را به منزلهء پدر و كوچكترها را به جاى فرزند و ميانسالان را همچون برادر خود بداند . . . و مسلّم است كه اين حقوق را اگر مسلمين بر واقعيت زندگى خود منطبق كنند ، همگى به منزلهء يك دست و يك قدرت مىشوند و اختلاف كلمه در ميان ايشان نخواهد بود و جدايى و تفرقه در جامعهء اسلامى به وجود نخواهد آمد و هيچ يك از ملل جهان چشم طمع به آنها نخواهد داشت . ( 1 ) 50 - حق اهل ذمه « و أما حق أهل الذمة فالحكم فيهم أن تقبل منهم ما قبل اللّه ، و تفي بما جعل اللّه لهم من ذمته و عهده ، و تكلهم إليه في ما طلبوا من أنفسهم ، و أجبروا عليه ، و تحكم فيهم بما حكم اللّه به على نفسك في ما جرى بينك و بينهم من معاملة ، و ليكن بينك و بين ظلمهم من رعاية ذمة اللّه ، و الوفاء به عهده ، و عهد رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله حائل فإنه بلغنا أنه قال : « من ظلم معاهدا كنت خصمه » فاتق اللّه ، و لا حول و لا قوة إلا باللّه . . . » « اما حق اهل ذمه ، حكم خدا دربارهء آنها اين است كه آنچه را خداوند پذيرفته تو نيز بپذيرى و بر پيمان و عهدى كه خداوند بر ايشان مقرّر فرموده است وفا كنى و بر آنچه از ايشان خواسته‌اند و بر آنچه مجبورند ، تسليم باشى و در معامله و رفتارت با آنها مطابق حكم خدا عمل كنى و بايد رعايت اين جهت كه آنان در پناه اسلام و پيمان خدا هستند و هم به دليل وفاى به پيمان خدا و رسول - صلّى اللّه عليه و آله - از ظلم و ستم به ايشان تو را بازدارد ، زيرا اين سخن از پيامبر ( ص ) به ما رسيده است كه فرمود : « هر كس به اهل ذمه و معاهدى ستم كند ، من خصم او باشم » بنابراين از